توضيحى كه ابن خردادبه دربارهء دو تسوى باروسما و نهر الملك داده مبنى بر اين‌كه مىگويند اين هردو يك تسويند و تسوى چهارم سيبين و وقوف بوده كه به ضياع خاصه ( ظ املاك خاصه ) منتقل شده در فهرست قدامه نيست . * در استان بهقباد پايين تسوئى كه در فهرست ابن خردادبه نامش فرات بادقلى است در فهرست قدامه تنها بادقلى است و توضيحى هم كه ابن خردادبه در پايان اين استان بدين عبارت اضافه كرده كه گويند : تسوى روذمستان و تسوى هرمز جرد روستاهاى پراكنده‌اى از تسوهاى متعدد هستند ، در فهرست قدامه نيست . * * * سياههء دوم ابن خردادبه ابن خردادبه پس از ذكر سياهه‌اى كه شرح آن گذشت سياههء ديگرى زير عنوان تقدير السواد در شرح برآورد عايدات مالى سواد آورده كه در آن خراج هريك از طسوج‌هائى كه ذكرشان در سياههء سابق رفته به استثناى معدودى از آنها مشخص شده است « 1 » . در اين سياهه كه در اين‌جا آن را سياههء دوم مىخوانيم گذشته از نام تسوها تعداد روستاها و خرمن جاهاى هرتسو هم با مقدار و مبلغ خراج هريك از آنها با تفكيك نقد و جنس ذكر شده . مبلغ نقد معمولا درهم و جنس هم گندم و جو و گاهى برنج است . به نظر مىرسد علت اين‌كه در اين سياهه ، كه بازتابى از ديوان خراج آن زمان و زمانهاى قديم‌تر است ، گذشته از تعداد روستاهاى هرتسو تعداد خرمن جاهاى آنها هم با دقت ثبت شده ، اين باشد كه چون در قديم وصول خراج براساس مقاسمه بوده و سهم ديوان از اصل محصول برداشت مىشده و اين امر در مورد غلات پس از آماده شدن محصول در خرمن جا با حضور نمايندهء ديوان صورت مىگرفته از اين‌رو تعداد خرمن جاهاى شناخته شدهء هرروستا هم در ديوان ثبت مىشده تا كشاورزان تنها در همانجاها محصول خود را خرمن كنند نه در جاهاى ديگر و دور از نظر ماموران ديوان . و پس از آن دوران هم به سبب منافع بيشمار ديگرى كه خرمن جاها براى مردم روستاها داشتند همچنان اهميت آنها در

--> ( 1 ) . المسالك و الممالك ص 8 - 14 .